Αναζητήστε στην Πύλη

Σύνθετη αναζήτηση
 
Αρχική 21 Οκτωβρίου 2019
Πολιτισμός Έλληνες Ευεργέτες Εκδόσεις Δήμου Ιωαννιτών για τους Εθνικούς Ευεργέτες Χρήστος Σούλης Ήπειρος Ιωάννινα

Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Υπό κατασκευή
Ο Μπιζανομάχος Σπύρος Βαζαλούκας
Τα Δερβίζιανα
Η Λάκκα του Σουλίου, όπως φαίνεται από ο λόφο του Προφήτη Ηλία
Ο Κωκυτός
Το ιστορικό Ζάλογγο
Ο υπολοχαγός Αεροπορίας Μουτούσης, μετά από μία πτήση πάνω από το Μπιζάνι
Τα οχυρά του Μπιζανίου, όπως είναι σήμερα.
Τούρκοι αιχμάλωτοι στο Χάνι του Εμίν Αγά.
Στρατιωτικό αεροπλάνο έτοιμο για πτήση πάνω από το Μπιζάνι.
Τσαρίτσανα. η πλατεία με την εκκλησία και το σχολείο.
Το ύψωμα της Τσούκας. Διακρίνεται το καμπαναριό της ανακαινισμένης εκκλησίας του Προφήτη Ηλία.
Μπιζάνι. τούρκοι αξιωματικοί φωτογραφίζονται δίπλα σε κατεστραμμένο πυροβόλο.
Το μνημείο πεσόντων στη Δουρούτη.
Σαδοβίτσα (Μάρμαρα). Το καρακόλι (φυλάκιο των Τούρκων) στην κορυφή του χωριού.
Το Γενικό Στρατηγείο του Αρχιστράτηγου του Ελληνικού Στρατού διαδόχου Κωνσταντίνου στο Εμίν Αγά, από όπου διηύθυνε τις επιχειρ΄σεις για την απαλευθέρωση των Ιωαννίνων το 1913.
Ο Βεχήτ μπέης παραδίνει την πόλη των Ιωαννίνων στο στρατηγό Σούτσο.
Τούρκοι αιχμάλωτοι μετά την παράδοση των Ιωαννίνων
Το Μνημείο των Μπιζανομάχων στο Μπιζάνι.

Ήχοι - Βίντεο
Δεν υπάρχουν αρχεία ήχου και βίντεο.

Σχετικοί Σύνδεσμοι
Δεν υπάρχουν σχετικοί σύνδεσμοι.

Άλλα Αρχεία
Δεν υπάρχουν αρχεία.
ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ
Καλούδης Γεώργιος
Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων
Χρήστος Σούλης
ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΟΠΟΘΕΣΙΕΣ
Ήπειρος
Ιωάννινα
Χρήστος Σούλης: ΥΠΟΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ Ολες οι κατηγορίες
Δεν υπάρχουν υποκατηγορίες στη Θεματική Κατηγορία που επιλέξατε.

10/07/2008
Επιστροφή στην Ήπειρο

Σύνδεσμος Αποφοίτων Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων
Πηγή: Σπύρος Εργολάβος, Γεώργιος Παπακώστας, Φρίξος Πούρλης, Κώστας Καραγιαννίδης, Λευτέρης Ζώλας
© Δήμος Ιωαννιτών
προεπισκόπηση εκτύπωσης

27 Δεκεμβρίου - Πέμπτη Το πρωί, με βροχερό καιρό αποπλέουμε, αφήνοντας πλέον τη μυροβόλο Χίο και τις απολαύσεις της. Παραπλεύσαμε το Γασπaρό και το Βενέτικο και νυχτώσαμε κοντά στις Κυκλάδες. Έχω πιάσει μια θέση στο αμπάρι εκεί γέμισα από ψείρες ετοιμάζομαι να κοιμηθώ.

28 Δεκεμβρίου - Παρασκευή Η ημέρα μας βρήκε μέσα στο Σαρωνικό. Με νοσταλγία βλέπω τον Πειραιά και την Αθήνα στο βάθος, με ένα ωραίο φόντο που σχηματίζεται από τον Υμηττό και την Πεντέλη. Τον αφήνουμε δεξιά και πλέουμε προς τον Ισθμό της Κορίνθου. Συγκινητικές σκηνές διαδραματίζονται κατά τη διέλευσή μας. Απ' τη μια όχθη και την άλλη έχουν συγκεντρωθεί όλοι οι κάτοικοι των Ίσθμιων, του Λουτρακίου, της Κορίνθου, για να δουν τα αγαπημένα τους πρόσωπα. «Κώστα μου... Γιάννη μου... Ανδρέα μου... παιδί μου αδελφέ μου...», φωνάζουν απ' την ξηρά και μας ρίχνουν λουλούδια και πορτοκάλια στα πλοία.
«Να μας γράφεις τακτικά Ανδρέα», φωνάζει μια γριά με δάκρυα στα μάτια, προσθέτοντας: «Αχ, μαγκούφικο Μπιζάνι, πόσα σπίτια έκλεισες».
Περάσαμε τον Ισθμό και πλέουμε τον Κορινθιακό κόλπο. Μέσα από τα καράβια που αρμενίζουν και τα καΐκια που ψαρεύουν, μας χαιρετούν με τα μαντήλια και τα καπέλα. Κάθε στρατιώτης με πόνο βλέπει το χωριό του οι στρατιώτες του 7ου Συντάγματος κατάγονται κυρίως απ' αυτά τα μέρη της Πελοποννήσου. «Ας το δούμε από μακριά το χωριό», λέει κάποιος, «γιατί ο Θεός ξέρει αν θα το ξαναδώ». Η ημέρα πλησιάζει προς τη νύχτα και εμείς πλησιάζουμε στην Πάτρα. Όταν φτάσαμε, είχε νυχτώσει. Μόνο τα φώτα της φαίνονται και δίνουν μια φαντασμαγορική όψη.


29 Δεκεμβρίου - Σάββατο Ξημερώσαμε κοντά στη Λευκάδα. Κυκλοφορεί μια φήμη ότι θα αποβιβαστούμε στη Λευκάδα. Αγκυροβολήσαμε λίγο πιο μακριά απ' το Φρούριο, αλλά αποβίβαση δεν έγινε. Αποπλέουμε για Πρέβεζα. Εξαιτίας όμως του μικρού βάθους του πορθμού του Ακτίου, μείναμε έξω και διανυκτερεύσαμε. Οι τροφές μας είχαν τελειώσει και η πείνα κυριολεκτικά μας μαστίζει. Με αγωνία περιμένουμε την επόμενη μέρα.

30 Δεκεμβρίου - Κυριακή Από το πρωί αρχίζει, με μικρότερα πλοία, η αποβίβαση στην Πρέβεζα, που ήταν πλέον ελληνική. Παντού κυματίζει η Γαλανόλευκη. Η πείνα επιτείνεται. Κουραμάνα δεν υπάρχει πουθενά, γιατί οι φούρνοι είχαν επιταχθεί για το στρατό. Αρχίζει να βρέχει. Μόλις αποβιβαστήκαμε, ξεκινήσαμε για τον ελαιώνα, προκειμένου να καταυλιστούμε. Φτάσαμε και στήσαμε αντίσκηνα στο υγρό έδαφος. Η βροχή δυναμώνει και το νερό ακάθεκτο εισχωρεί κάτω απ' τα αντίσκηνα. Όλοι οι στρατιώτες τότε χαλούν τα αντίσκηνα και τρέχουν κατάβρεχτοι να εξασφαλίσουν στην πόλη μια στέγη για την επερχόμενη νύχτα. Ούτε λόχο μπορεί να βρει κανείς, ούτε λοχαγό η πείνα μας κόβει. Αφού με χίλια βάσανα κατόρθωσα να πάρω γαλέτα, κατευθύνθηκα στο ξενοδοχείο του κ. Χαρ. Σταμάτη, όπου, ύστερα από εδαφιαίες παρακλήσεις, μπορέσαμε να εξασφαλίσουμε μια θέση στο διάδρομο για να περάσουμε τη νύχτα εκείνη.

31 Δεκεμβρίου - Δευτέρα Διαμένουμε ακόμα στην Πρέβεζα. Με κάθε μέσο προσπαθούμε να στεγνώσουμε και να απαλλαγούμε απ' την υγρασία. Όλοι οι στρατιώτες προσπαθούν να λησμονήσουν τα βάσανα και επιδίδονται στο γλέντι και στα τραγούδια. Τα αρνιά πηγαινοέρχονται από τους φούρνους. Ολόκληρη η Πρέβεζα στρατoκρατείται μοναχά χακί βλέπει κανείς. Τα αρνιά έχoυν κατακλύσει την αγορά και όλοι προετοιμάζονται να γιορτάσουν την Πρωτοχρονιά που ξημερώνει.

2. Πρωτοχρονιά στην Πρέβεζα

1913 – 1η Ιανουαρίου - Τρίτη Τη νυχτερινή κίνηση με τα παιχνίδια της τύχης διαδέχτηκε η κίνηση της ημέρας. Το χαρμόσυνο της ημέρας αναγγέλλεται με 21 κανονιοβολισμούς απ' το φρούριο. Τους κανονιοβολισμούς διαδέχονται οι πυροβολισμοί απ' τους ελεύθερους πλέον Πρεβεζιάνους και τους στρατιώτες. Όλοι οι στρατιώτες, σε ομάδες, στα καφενεία και στις ταβέρνες, με γλέντια και τραγούδια, υποδέχονται τον καινούριο χρόνο, που βρήκε την Ελλάδα μας τόσο μεγάλη. Οι φούρνοι δεν προλαβαίνουν να ψήνουν τα αρνιά των στρατιωτών, τα οποία, άλλωστε, είναι πάμφθηνα. Ο Βασίλης, που είχε την ονομαστική του γιορτή, έχει ψήσει ένα ωραίο αρνί σ' αυτή την πανδαισία πρόκειται να πάρω μέρος κι εγώ. Αλησμόνητο θα μείνει εκείνο το γλέντι. Όλα τα τραγούδια της πατρίδας ακούστηκαν σ' αυτό. Τα τραγούδια ακολούθησε ο χορός. Μόνο τα βιολιά λείπουν για να θυμηθώ τα γλέντια της πατρίδας μου. Όλα τα φυσίγγια τα ρίξαμε. Το απόγευμα έγινε η διανομή της γαλέτας για 4 ημέρες, γιατί την επόμενη μέρα επρόκειτο να αναχωρήσουμε για το Μπιζάνι, από το οποίο ακούγεται η υπόκωφη βοή του τηλεβόλου που σκορπίζει το θάνατο στα αθάνατα παλικάρια του Γριμπόβου, των Πέντε Πηγαδιών, των Ανωγείων, των Πεστών, της Αετοράχης, του Αυγού και της αιματοποτισμένης Μανωλιάσσας.


3. Από την Πρέβεζα στο Μπιζάνι

2 Ιανουαρίου - Τετάρτη Από το πρωί στο πόδι. Ετοιμαζόμαστε για αναχώρηση. Αρχίζει, σε λίγο, η αναχώρηση. Βγαίνουμε απ' την πόλη και παίρνουμε την αμαξιτή οδό Πρεβέζης – Ιωαννίνων που περνάει απ' τον Ελαιώνα. Ολόκληρη η οδός είναι απροσπέλαστη εξαιτίας της λάσπης. Περνάμε απ' τα ερείπια της Νικόπολης και προχωρούμε. Ο καιρός, οπωσδήποτε, μας ευνοεί. Λένε πως θα σταθμεύσουμε στο Λούρο. Όταν φτάσαμε στο Λούρο βρήκαμε όλα τα οικήματα κατειλημμένα. τόπος για αντίσκηνα δεν υπάρχει εξαιτίας της πολλής λάσπης. Ύστερα από δίωρη πορεία φτάσαμε στο χωριό Καντζάς. Εδώ έγινε μικτή επισταθμία1
Όλοι προσπαθούν να εξοικονομήσουν μια θέση για τη νύχτα. Εγώ, με μερικούς άλλους, έχω τρυπώσει σ' ένα αχυρώνα.
Εκεί, χάρη σ' ένα αλέτρι και μια βαρέλα, ανάψαμε φωτιά και η νύχτα, χωρίς να το περιμένουμε, πέρασε ωραία.


3 Ιανουαρίου - Πέμπτη Νωρίς έγινε η εκκίνηση απ' τον Καντζά. Η πορεία γίνεται μέσα στη λάσπη, εξαιτίας της μεγάλης χρήσης της οδού. Προχωρούμε παρά τη δεξιά όχθη του ποταμού Λούρου (κ. Βουβοπόταμου). Φαίνεται το ιστορικό Ζάλογγο. Το μεσημέρι γευματίσαμε κοντά στα ερείπια κάποιου ενετικού φρουρίου. Νωρίς το απόγευμα φτάσαμε στη Φιλιππιάδα, στην οποία μπήκαμε υπό τους ήχους της μουσικής. Ο καταυλισμός έγινε 15 ώρες έξω απ' τη Φιλιππιάδα προς το Ελευθεροχώριο. Τη νύχτα την περάσαμε στη Φιλιππιάδα, στο γαμπρό του Σαχίνη, Νασιώκα, με ένα ωραίο ξεφάντωμα.

4 Ιανουαρίου - Παρασκευή Γίνεται εκκίνηση απ' τη Φιλιππιάδα. Όσο προχωρούμε, ο δρόμος γίνεται απροσπέλαστος απ' την άφθονη λάσπη και τα λιμνάζοντα νερά. Όλη η οδός είναι γεμάτη από ανθρώπους που πουλούν ούζο, σύκα, λουκούμια και ό,τι χρειάζεται για την εκστρατεία. Φτάνουμε στο Χάνι Κεράσοβο, που είναι η έδρα της εφοδιοπομπής. Δεξιά και αριστερά φαίνονται χωριά καμένα και ερημωμένα από τους Toύρκoυς πoυ υποχωρούσαν. Ομολογώ ότι ποτέ η πορεία δεν ήταν τόσο επίπονη. Επί ώρες βαδίζουμε χωρίς στάση, γιατί δεν υπάρχει μέρος οι βραδυπορούντες είναι πολλοί ανάμεσα σ' αυτούς και εγώ. Ο καταυλισμός έγινε στο Χάνι Κουκλέσι2
Εκεί κοιμηθήκαμε στα αντίσκηνα, πάνω σε κλαδιά ελιάς, υπό ανυπόφορο ψύχος.

5 Ιανουαρίου - Σάββατο Σηκωθήκαμε μόλις ξημέρωσε. Μετά τη διανομή του συσσιτίου, δηλαδή ζωμού, αναχωρήσαμε. Προχωρούμε πλέον μέσα από απότομη κλεισούρα3 απ' την οποία περνούσε ο ποταμός Λούρος. Ύστερα από ολιγόωρη πορεία περνάμε την ωραία λιθόκτιστη γέφυρα του Λούρου. Παίρνουμε πλέον τον ανηφορικό δρόμo που όλο και αυξάνεται, όσο προχωρούμε. Φτάνουμε στο Χάνι του Σαφίκ – μπέη, το οποίο είναι ερείπιο σχεδόν όμως στεγάστηκε πρόχειρα και χρησιμεύει ως αποθήκη. Απέναντι βρίσκεται η θέση Βύραξ όπου είναι οι πηγές του Λούρου.

Αρχίζει πλέον να βρέχει και τα αντίσκηνα μπαίνουν σε ενέργεια. Φτάσαμε στο ιστορικό χάνι του Εμίν – Αγά.4
Εδώ είναι οι πλησιέστερες αποθήκες του στρατού, όλες οι επιμελητείες5 και οι συζυγαρχίες.6

Όλα τα νοσοκομεία έχουν στηθεί εδώ. Σωροί από κιβώτια με οβίδες και σφαίρες. Δε σταματήσαμε καθόλου, αλλά συνεχίσαμε το δρόμο μας για Πεστά. Η βροχή εξακολουθεί. Λίγο πριν από το Χάνι Φτελιάς, αφήνουμε τη δημόσια οδό και προχωρούμε δεξιά προς το ερειπωμένο χωριό Λαγάτορα. Τέλεια ερήμωση. Ούτε δέντρο, ούτε τίποτε άλλο δεν έχουν αφήσει. Λίγο πιο μακριά φαίνεται το χωριό Μούλες που συμμερίστηκε σ' όλα την τύχη των Λαγατόρων. Οι κάτοικοι όλων αυτών των χωριών και άλλων αναρίθμητων, άστεγοι, ρακένδυτοι, ξυπόλητοι, πειναλέοι, έχουν τραπεί προς τη Φιλιππιάδα και την Πρέβεζα, για να εξοικονομήσουν στέγη και τροφή. Αυτή ήταν, με λίγα λόγια, η κατάσταση όλων των χωριών από τα Γιάννινα μέχρι την Πρέβεζα. Η βροχή εξακολουθεί και εμείς βαδίζουμε προς τα Πεστά. Τέλος, κατάλουστοι, φτάσαμε στο μέρος που είχε οριστεί για καταυλισμό. Εξαιτίας της βροχής, μέρος δεν υπάρχει. Γι' αυτό αναγκαστήκαμε να στήσουμε αντίσκηνο πάνω σε τούφες από θάμνους, για να αποφύγουμε την πλημμύρα. Εκεί πάνω στις τούφες ξημερώσαμε μουσκεμένοι, ενώ στην αιματοποτισμένη Μανωλιάσα, όλη τη νύχτα, το μάνλιχερ, το πολυβόλο και το Κανέ έχουν άγρια συναυλία.


6 Ιανουαρίου - Κυριακή Η ημέρα των Θεοφανίων ξημέρωσε ηλιόλουστη και σχεδόν καλοκαιρινή, γι' αυτό και τα ελληνικά ζωύφια έπαθαν την «κακή τους ταραχή». Κάθε τούφα, κάθε προσηλιακό μέρος, φιλοξενεί και ένα ημίγυμνο φαντάρο προσηλωμένο πάνω στα γεμάτα από σημάδια ρούχα του. Η πείνα βασιλεύει. Γι' αυτό αναγκαστήκαμε, μετά τον αγιασμό που τελέστηκε, παρουσία όλου του στρατού, απ' τον Ιερέα του Συντάγματος Νεόφυτο Παπαναστασίου, να πάμε στα Πεστά για να εξοικονομήσουμε, τουλάχιστο, μπομπότα. Μακριά και Ν. Α. διακρίνονται τα Πέντε Πηγάδια, απ' τα οποία περνούσε η παλιά οδός Ιωαννίνων-Πρεβέζης. Τα Πεστά, κατά περίεργο τρόπο, δεν έχουν υποστεί την τύχη των γειτονικών χωριών, μολονότι σ' αυτά έχει διεξαχθεί τρομερή μάχη. Διανυχτερεύσαμε στο ίδιο μέρος.

7 Ιανουαρίου - Δευτέρα Η ημέρα αυτή είχε οριστεί απ' το επιτελείο του υποστράτηγου Σαπουντζάκη ως ημέρα γενικής επίθεσης κατά του Μπιζανίου. Από το πρωί όλες οι χαράδρες και τα βουνά αντηχούν από τους αλλεπάλληλους κανονιοβολισμούς' το σήμα το έδωσε η βαριά μοίρα. Το πυροβολικό χτυπάει με μανία σε όλη τη γραμμή και οι δικοί μας προχωρούν. Η Μανωλιάσα ουρλιάζει από τα πολυβόλα, τα πυροβόλα και τα μάνλιχερ. Βλητοφόρα,7 κάρρα και μεταγωγικά, με μεγάλη ταχύτητα, διασχίζουν την οδό από το Εμίν – Αγά μέχρι την Κανέτα. Αυτό το μπατιρντί,8 εξακολουθεί αμείωτο και αδιάπτωτο. Κατά το μεσημέρι παίρνουμε διαταγή να κατεβούμε κι εμείς προς Εμίν – Αγά, Η κάθοδος έγινε μέσα απ' τα χωριά Μούλες και Λαγάτορα που είχαν πυρποληθεί. Μόλις κατεβήκαμε στο Εμίν –Αγά, παίρνουμε τη δημόσια οδό και αναχωρούμε προς την Κανέτα. Αρχίζει να βρέχει αυτό πολύ εμποδίζει την προέλαση των δικών μας. Ίσως να είχαμε άλλα αποτελέσματα και η μομφή κατά του Σαπουντζάκη θα ήταν μικρότερη αν τα Γιάννινα έπεφταν επί της αρχηγίας του. Και τούτο γιατί, καθώς μάθαμε αργότερα, οι Τούρκοι είχαν υποχωρήσει εντελώς και το Μπιζάνι είχε μείνει έρημο. Κάτω από δυνατή βροχή φτάσαμε στο Χάνι της Φτελιάς, όπου και στρατοπεδεύσαμε μουσκεμένοι πάνω στις τούφες.

8 Ιανουαρίου - Τρίτη Διαμονή στο Χάνι Φτελιάς. Ημέρα καλοκαιρινή, αλλά λάσπες όχι λίγες, ώστε να μη μπορούμε να πάμε για νερό. Η πείνα κυριαρχεί και κουραμάνα δε φαίνεται πουθενά. Με αγωνία έχoυμε καρφώσει τα βλέμματά μας, μήπως δούμε τα μεταγωγικά, αλλά... Διανυκτέρευση στο ίδιο μέρος.

9 Ιανουαρίου - Τετάρτη Διαμονή ακόμη στο Χάνι Φτελιάς. Κουραμάνα δεν
έχουμε. Για συσσίτιο μας μοίρασαν από ένα κομμάτι κρέας, άψητο και χωρίς αλάτι. Φαντάζεστε τα αποτελέσματα απ' αυτό το λουκούλειο γεύμα9
Δυσεντερία, ευκοιλιότητα, και ....... Ο καιρός καλoκαιρινός καταστρεπτικός για τα άφθονα ελληνικά ζωύφια.

10 Ιανουαρίου - Πέμπτη Ο καιρός, για την τύχη μας, ξημέρωσε βροχερός νωρίς διαταχτήκαμε να αναχωρήσουμε για την Κανέτα. Φτάσαμε και κατασκηνώσαμε κοντά στον τουρκικό σταθμό. Εδώ έχει στηθεί η βαριά μοίρα που αποτελούνταν από 12 πυροβόλα, μεγάλου διαμετρήματος, συστήματος Κρουπ, και διοικούνταν από το Διγενή και τον Αργυρόπουλο. Το παρατηρητήριο είναι στους λόφους αριστερά, στο ερημοκλήσι Προφήτης Ηλίας, που συνδέεται τηλεφωνικά με τη μοίρα. Ζωηρά αποτυπωμένα μου μένουν ακόμη τα παραγγέλματα που διαδίδονταν απ' το τηλέφωνο.
«Οι πυροβοληταί εις τας θέσεις των ο καθείς λαμβάνει την θέσιν του. Μοίρα Αγγελοπούλου..... πρώτον πυροβόλον ......από 10 χιλιομέτρων..... ρυθμιστής5 πρώτον πυροβόλον, ......... πυρ».
Ένας άγριος κρότος δονούσε το άπειρο. στεφάνες δε καπνού ανέβαιναν.

11 Ιανουαρίου - Παρασκευή Διαμένουμε στην Κανέτα. "Αυτή την ημέρα ήρθε ο Διάδοχος10 για να δει το πολυθρύλητο Μπιζάνι. Πέρασε από την Κανέτα και ανέβηκε στο παρατηρητήριο. Οι Toύρκoι τoν φιλοδώρησαν με μερικές μποτίλιες. Όλος ο στρατός είναι ενθουσιασμένος γιατί ανέλαβε την αρχηγία ο Διάδοχος και έχει πλέον ακράδαντη την πεποίθηση ότι σε λίγο θα είμαστε στα καημένα Γιάννινα.


12 Ιανουαρίου - Σάββατο Την ημέρα αυτή την περάσαμε καλά: Είχαμε και νερό και γαλέτα. Όταν νύχτωσε, οι βλάχοι είχαν ανάψει μια τεράστια φωτιά, την οποία είχαμε κυκλώσει οκλαδόν.11 Η ώρα πέρασε. τρυπώσαμε στα αντίσκηνα να κοιμηθούμε. Δεν πρόφτασα όμως να λύσω την κουβέρτα μου και ακούω: «Επάνω........ κάτω τα αντίσκηνα». Η ώρα είναι 11 και εμείς αναχωρήσαμε για τη Μανωλιάσα. Μέσα απ' τα ερείπια του χωριού Θηρεκήσιο,12

όπου ήταν και το νοσοκομείο, προχωρούμε προς τη γραμμή του πυρός. Ο δρόμος ημιονικός,13 ανηφορικός και ανώμαλος. Το ψύχος διαπεραστικό. Κατά τα ξημερώματα φτάσαμε στα αιματοβαμμένα υψώματα, στο λόφο του αίματος όπως τον ονόμασε ο Διάδοχος. Παντού προχώματα, πέτρες αναποδογυρισμένες, σφαίρες, όπλα, ρούχα, ξίφη, γυλεοί και πτώματα σε αποσύνθεση. Καταλαμβάνουμε τις θέσεις και με αγωνία περιμένουμε την ημέρα.

13 Ιανουαρίου-Κυριακή Η ημέρα που ανάτειλε μας βρήκε στα προχώματα με το μάνλιχερ στην αγκαλιά. Ύστερα από σιωπή τόσων ημερών έπρεπε πάλι να ακουστεί και να ξεράσει το θάνατο στους πιστούς του Ισλάμ. Δεν είχε φέξει καλά και το γλέντι άρχισε. Ο εχθρός απέχει μόλις 400 μέτρα έχει και ένα πολυβόλο το οποίο ρίχνει με λύσσα.. Δεν μπορούμε να σηκώσουμε κεφάλι. Κατά το απόγευμα άρχισε να βάλλει και το πυροβολικό του Αγίου Νικολάου, αλλά χωρίς κανένα απευκταίο.

14 Ήρθε η νύχτα. οι πυροβολισμοί δεν παύουν και απ' τις δυο μεριές. όμως έχουν ελαττωθεί σημαντικά. Τη νύχτα την περάσαμε άγρυπνοι μέσα στα χαρακώματα, με ανυπόφορο ψύχος, γιατί η Ολύτσικα είναι κατάλευκη από χιόνι.

14 Ιανουαρίου - Δευτέρα Δεν είχε ξημερώσει και μας αντικατέστησαν. Ολόκληρη την ημέρα την περάσαμε σε μια ρεματιά απέναντι απ' τον χιονοσκεπασμένο Τόμαρο15 οι άλλοι όμως λόχοι μάχονται και οι σφαίρες φτάνουν ως εμάς.


15 Ιανουαρίου - Τρίτη Η ημέρα αυτή μας βρήκε πάλι στη γραμμή της μάχης, αλλά ως εφεδρεία. Περίλυπος βλέπω από μακριά το χωριό μου16 και τα χιονισμένα βουνά του πόσες σκέψεις διασταυρώνουν το μυαλό μου... άραγε, θα το ξανάβλεπα! Εκεί πλησίον, ξαπλωμένο, κείται το ηρωικό σώμα του τελειόφοιτου της Νομικής Χρ. Τσιρογιάννη από το Ξυλόκαστρο. Τον ενταφιάσαμε και πάνω του θέσαμε ένα σταυρό από κάσα των φυσιγγίων, με ένα δίστιχο γραμμένο από το λοχαγό του.

«Η δόξα και η λευτεριά σου πλέκουνε στεφάνι
από λουλούδια αμάραντα λεβέντη Τσιρογιάννη».

Η ημέρα είναι καλοκαιρινή, κατάλληλη για προσήλιασμα. αρχίζει, με μανία, ο πόλεμος ενάντια στις ψείρες. Η δίψα αφάνταστη, ανάγκασε πολλούς να πιουν από κάποιο λάκκο, μέσα στον οποίο έρρεαν νερά της βροχής που συμπαρέσυραν κάθε ακαθαρσία. Σ αυτούς είμαι και εγώ. Η λυσεντερία θριαμβεύει.

16 Ιανουαρίου - Τετάρτη Μόλις ξημέρωσε αντικατασταθήκαμε και ήρθαμε στην εφεδρεία. Ψύχoς δριμύτατο που συνοδεύονταν από χιονοβροχή. Ο Τόμαρος γεμάτος από σύννεφα. Το συσσίτιο της ημέρας: δύο (2) γαλέτες και πέντε (5) ελιές και αυτές σάπιες. Το νερό απέχει δυο ώρες' έτσι αναγκαζόμαστε να λιώνουμε χιόνι στα παγούρια μας. Οι στρατιώτες άναψαν φωτιές με ασφάκες και τα κιβώτια των φυσιγγιών ψήνουν βελάνια και αραποσίτια, και ό,τι έχουν για να κορέσουν την πείνα. Σ' αυτά τα ξεροβούνια δε βρίσκεις τίποτα. Για μια τσαπέλα σύκα, την οποία είχε κάποιος συνάδελφος, πλήρωσα μιάμιση (1,50) δραχμή. Αλλά τι να γίνει; «ʼσπρα γρόσια για μαύρες μέρες» λέει μια κοινή παροιμία.
Νύχτωσε και τρυπώσαμε να κοιμηθούμε. Το ψύχος όμως δε μας αφήνει να κλείσουμε μάτι. Κάποτε κοιμήθηκα' όταν όμως ξύπνησα δεν μπορούσα να σηκωθώ. Το χιόνι με είχε καταπλακώσει. Τύλιξα καλύτερα τα ξuλιασμένα πόδια μου και μαζεύτηκα στην κουβέρτα μου σαν χελώνα, περιμένοντας με αγωνία να ξημερώσει.

17 Ιανουαρίου - Πέμπτη Εξαίτίας αυτής της ανυπόφορης κατάστασης και των πολλών τραυματιών τους οποίους είχε το Σύνταγμα, διατάχτηκε αντικατάσταση, αυτές τις μέρες, από την 4η Μεραρχία. Με χαρά κατεβαίνουμε τη χιονοσκεπασμένη Μανωλιάσα' θα μπορούσαμε να βρούμε λίγη μπομπότα και προπαντός νερό. Με λαχτάρα βλέπουμε να κατρακυλάει το νερό του ποταμού, στον οποίο, μόλις φτάσαμε, πέσαμε με τα μούτρα. Όσο προχωρούμε, κάτι βρίσκουμε να κορέσουμε την πείνα μας. Τρώγαμε ακόμα και λουκούμια και ζάχαρη. Φτάσαμε στο χωριό Κοπάνη,17 όπου προμηθευτήκαμε μερικά σύκα και προχωρούμε προς το χωριό Βαριάδες, που απέχει μια ώρα απ' την Κοπάνη. Σκοπός μας ήταν να καταλάβουμε την ιστορική Βίγλα και να στήσουμε εκεί προφυλακές.

Η Βίγλα, όπου το ερημοκκλήσι Προφήτης Ηλίας, είναι σε θέση ιστορική ακόμα απ' τα χρόνια του Αλή-πασά. Είναι η μόνη δίοδος προς το ιστορικό Σούλι.18
Εδώ έγιναν οι περισσότερες μάχες με τον Αλή πασά, τον καιρό που προσπαθούσε να μπει στο απόρθητο Σούλι. Απέναντι έχουμε τα απάτητα και άγρια βουνά του Σουλίου. Εδώ κατασκηνώσαμε. Η μόνη μας χαρά είναι ότι έχουμε ξύλα και μπορούμε, οπωσδήποτε, να αποφύγουμε το ανυπόφορο ψύχος. Εγώ όμως και ο Σαχίνης επιστρέψαμε στους Βαριάδες και φιλοξενηθήκαμε στο Θωμά Λάκκα. Το βράδυ το περάσαμε ωραία χάρη σ' ένα λαγό που είχε σκοτώσει ο Θωμάς.


18 Ιανουαρίου - Παρασκευή Μόλις ξυπνήσαμε το πρωί, όλος ο τόπος ήταν κατάλευκος. Το χιόνι, με πυκνές νιφάδες, εξακολουθεί να πέφτει. Πήγα στον καταυλισμό για το συσσίτιο και πάλι επέστρεψα στους Βαριάδες. Όλοι οι στρατιώτες και οι αντάρτες κυνηγούν κοτσύφια με το μάνλιχερ
.
19 Ιανουαρίου - Σάββατο Διαμένω ακόμη στους Βαριάδες, ο δε λόχος μου βρίσκεται στον Προφήτη Ηλία. Εξακολουθεί να πέφτει χιόνι και βροχή, και κατά συνέπεια να κάνει πολύ κρύο. Η φωτιά όμως θριαμβεύει χάρη στα πουρνάρια.

20 Ιανουαρίου - Κυριακή Μικρή αδιαθεσία από κρυολόγημα. Ο Θωμάς όμως με απάλλαξε απ' αυτό, με τις βεντούζες και ένα τρίψιμο. Κατά το απόγευμα, μαζί με το Σαχίνη, επιχειρήσαμε μια εκδρομή μέχρι τα Δερβίζιανα. Η πορεία μας έγινε όχι από την κύρια οδό, αλλά από κάποια στρατό που περνούσε απ' το χωριό Ζώριστα και από τους Γεωργάνους. Προχωρούσαμε υπό βροχή έξω δε από τους Γεωργάνους μας έπιασε η νύχτα.. Αργά τη νύχτα φτάσαμε στα Δερβίζιανα όπου είχαμε μια θερμή φιλοξενία απ' το γνωστό του Σαχίνη, Πήλιο Λώλιο.

21 Ιανουαρίου Δευτέρα Ξημερώσαμε στα Δερβίζιανα. Φάγαμε και «κουλιάστρα» και θυμήθηκα τα μικρά μου χρόνια στη Σαλήτη. Το μεσημέρι ένας πετεινός αποτέλεσε το λουκούλειο γεύμα μας. Τα κούμαρα ήταν στη διάθεσή μας. Τα Δερβίζιανα, όπως λένε, είναι το κεφαλοχώρι της Λάκκας Σουλίου. Είναι η πατρίδα των Ρώσηδω του Ζήκου, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο, και Στεφάνου στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή. Έχουν περίπου 150 οικογένειες που μιλούν ως επί το πλείστον την ελληνική, γιατί γνωρίζουν και την αλβανική. Περίφημος είναι ο πλάτανος, απ' τη βάση του οποίου αναβλύζει άφθονο νερό. Οι κάτοικοί του, σ' αυτή την εθνική περίσταση, περίτρανα το έδειξαν πόσο πλησιάζουν προς τους προγόνους τους, τους Σουλιώτες. Μια γυναίκα δε είχε σώμα ανταρτικό.

4. Ιστορικά Υπομνήματα

Πιο πάνω ανέφερα την ιστορική Βίγλα, τη μόνη εκείνη δίοδο προς τη Λάκκα Σουλίου. Εκεί κοντά, λίγο πιο πάνω απ' το χωριό Τόσκες – κοντά σε μια πηγή – υπήρχε Κούλια (=σταθμός) που κατασκευάστηκε από τον Αλή πασά στο χωριό δε Βαριάδες, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η Λούτσα, υψωνόταν το κάστρο του Πασιά, όπως λένε οι κάτοικοι.
Μόλις περάσει κάποιος τη Βίγλα διακρίνει τα ιστορικά βουνά του Σουλίου. Πριν απ' αυτά απλώνεται η Λάκκα Σουλίου, ο πιο ατίθασος, αλλά και πιο φτωχός λαός της Ηπείρου. Οι κάτοικοι της Λάκκας Σουλίου ζουν κυρίως στα ξένα όσοι δε βρίσκονται στον τόπο τους είναι κυρίως αγροφύλακες και υπηρέτες στο Ζαγόρι και στις υπόλοιπες, οπωσδήποτε, εύρωστες επαρχίες της Ηπείρου.
Του αρχαίου και ιστορικού εκείνου Σουλίου μόνο λίγα λείψανα σώζονται. Το Επταχώριον ελλείπει. Από δε τις αρχαίες εκείνες οικογένειες μονάχα οι Τοκαίοι σώζονται, επτά οικογένειες που απολαμβάνουν πλήρη ασυδοσία απ' την Τουρκία. Όπως είναι γνωστό από τη Λάκκα Σουλίου διέρχεται ο ιστορικός Κωκυτός,l9 ο οποίος συμβάλλει με τον Αχέροντα20 κοντά στη Ρουσιάτσα. Περνάει απ' την Αχερουσία και εκβάλλει στο Ιόνιο Πέλαγος. Δεξιά του ποταμού, στο μέσο ψιλού δάσους από πουρνάρια, βρίσκεται το Παλαιοχώρι, η πατρίδα του Μάρκου Μπότσαρη.21
Λίγο πιο πάνω και νοτιότερα απ' αυτό υψώνεται, η Κιάφα, ένας λόφος κωνικός και φαλακρός. Εδώ, όπως λένε οι κάτοικοι, σώζονται ερείπια του φρουρίου και κάνες τηλεβόλων, λείψανα της μεγάλης γιγαντομαχίας του Σουλίου. Απέναντι της Κιάφας, ακριβώς πάνω απ' τη Ρουσιάτσα, υψώνεται ο πελώριος βράχος του Ζαλόγγου, πάνω στον οποίο οι ατρόμητες Σουλιώτισσες χόρεψαν τον τελευταίο επιθανάτιο χορό, πηδώντας η μια μετά την άλλη στην άβυσσο του Αχέροντα.
Όλα αυτά και οι τόποι στους οποίους διαδραματίστηκαν τα μεγαλουργήματα εκείνα του 180υ αιώνα αναπτερώνουν την ψυχή του επισκέπτη και νοερά τον μεταφέρουν σε χρόνους ένδοξου παρελθόντος.
22 Ιανουαρίου – Τρίτη Διαμονή ακόμα στα Δερβίζιανα. Το μεσημέρι το περάσαμε ωραία με το δάσκαλο Γεώργιο Καψάλη και τον Σούρα στο κονάκι του Μουντίρη (Παρέδρου) που άλλοτε «έκοβε και έραβε». Κατά το απόγευμα αναχωρήσαμε. Ύστερα από τετράωρη πορεία, εξαιτίας της ανηφοριάς και του ανώμαλου εδάφους, φτάσαμε στους Βαριάδες, στο Θωμά. Διανυκτέρευση στους Κοπάνους.

23 Ιανουαρίου – Τετάρτη Το τάγμα είχε επιστρέψει την προηγούμενη ημέρα στους Κοπάνους και ως εκ τούτου, πολύ πρωί, αναχωρήσαμε κι εμείς για Κοπάνους. Περάσαμε απ' τη βρύση, νιφτήκαμε και βαδίσαμε προς τους Κοπάνους. Ημέρα καλοκαιρινή. Ησυχία βασιλεύει σ' όλη τη γραμμή. Ακούεται ένας βαρύς και εκκωφαντικός θόρυβος σηκώνω τα μάτια μου και βλέπω δυο αεροπλάνα να πετούν προς το Μπιζάνι. Είναι ο πατριώτης μου αεροπόρος Αδαμίδης και ο Μουτούσης Είναι ακριβώς πάνω απ' του Εμίν-Αγά. Ο Μουτούσης γυρίζει προς την Πρέβεζα, ενώ ο Αδαμίδης εξακολουθεί. Όταν έφτασε πάνω απ' το Μπιζάνι δέχτηκε ομαδικά πυρά και ομοβροντίες τηλεβόλων. Σφαίρες διαπέρασαν μερικές πτέρυγες χωρίς να συμβεί κάτι κακό. Έριξε κατά του ΜπιζανίουS μερικές βόμβες και μερικές εφημερίδες στα Γιάννινα και έφυγε για την Πρέβεζα όπου ήταν το αεροδρόμιο. Φτάσαμε στους Κοπάνους, και κατασκηνώσαμε.



5. Ένας μήνας στο Κοπάνι

Στο Κοπάνι περάσαμε μερικές απ' τις αλησμόνητες ημέρες της εκστρατείας. Έχουμε καταυλιστεί λίγο έξω απ' το χωριό προς Β, μέσα σε δάσος από πρίνους, σε προσωρινά στεγάσματα. Το Κοπάνι (ή οι Κοπάνοι ή η Κοπάνη) είναι ένα από τα ελεεινότερα χωριά της Ηπείρου. ίσως να μην ήταν τέτοιο ο πόλεμος όμως το έκανε. Η προθυμία, ο ζήλος, η προσήνεια, η περιποίηση, η αφιλοκέρδεια και η φιλοξενία είναι πράγματα ανήκουστα. για τους χωρικούς αυτούς. Εννοούσαν να γδάρουν, στην κυριολεξία, το φαντάρο. Όλα τα σπίτια έχουν μεταβληθεί σε μπακάλικα, που απομυζούσαν, σαν τσιμπούρια, το ευτελές και πενιχρό βαλάντιο του δύστυχου /στρατιώτη. Το τιμολόγιό τους ούτε στου Θανόπουλου θα το βρείτε.
Σας το παραθέτω:
Μπομπότα (για κqτάπλασμα) δρχ. 0,80
Κρέας η οκά » 2,50
Τυρί » 4
Ελιές »4
Χαλβάς »5
Μια σοκολάτα » 0,70
Μια τσαπέλα σύκα »1,50
Μια οκά γάλα »1
Ένα κρεμμύδι » 0,10
Ένα φάκελο » 0,05
Ένα σπερματσέτο »0,50
Ζάχαρη »2
Καφές »8
Καπνός (Ξάνθης) »20
Για πλύσιμο (το κομμάτι) »0,20

Παρ' όλα αυτά όμως οι στρατιώτες εννοούν να καλοπερνούν. Εγώ έχω κάνει μια χρυσή παρέα που αποτελούνταν από τη γνωστή δωδεκάδα: Β. Σαχίνη, Φ. Χώτο, Στερ. Μίχα, Αδάμ Μίχα, Δ. Ζιάγκα, Ι. Πούχια, Φ. Χριστογιάννη, Β. Παρλαγιάννη, Μάκη Γιαννούλα, Γεώργ. Κοντοπάνο, Γεώρ. Τζιμοτζιώγα και Ηρακλ. Γεράση.
Όλοι εθελοντές, εκτός του Χριστογιάννη και του Κοντοπάνου, που ήρθαν απ' την Αμερική22 για να υπερασπίσουν την πατρίδα κατάγονταν, ως επί το πλείστον, απ' τη Σαμαρίνα και μιλούσαν την κουτσοβλαχική. Έλληνες όμως φανατικοί.
Είχε πλέον αρχίσει ο Φεβρουάριος αυτός θέλονται να φανεί αντάξιος της φήμης του, μας ξημέρωνε καθημερινά με χιόνια και ξεπαγιάσματα. Έχουμε πλακώσει τα αντίσκηνα, έχουμε κατασκευάσει με πουρνάρια ένα μαντρί και εκεί οκλαδόν γύρω από συνεχή τεράστια φωτιά που τροφοδοτείται από ένα ανεκτίμητο παλικάρι, το Μπαρλαγιάννη. Κουραμάνα, οπωσδήποτε, είχαμε τακτικά, αδιάφορο αν ήταν μουχλιασμένη μια, μοιραζόταν σε 3, 4 και καμιά φορά σε 5 στρατιώτες. Κάθε απόγευμα έπρεπε να φροντίζουμε για τη φωτιά καθένας έπρεπε να φέρει και ένα πουρνάρι. Για τη φωτιά ένα μονάχα σπίρτο είχαμε χαλάσει, όταν την πρωτοανάψαμε, παρ' όλες τις βροχές και τα χιόνια.
Κάθε βράδυ είχαμε «σούβλισμα» μετά την καταβρόχθιση του οποίου άρχιζε το γλέντι, με προεξάρχοντα το Σαχίνη. Το τραγούδι «Κάτω στην Aγία – Mαρίνα » είχε γίνει γνωστότατο σ' όλο το λόχο. Το δε τέλος του «πέντε γρόσια στους γερό ντους, τζάμπα στα παιδιά», διαδεχόταν τα βροντόφωνα: Χα... Χα... Χα... των τριγύρω γειτόνων. Κάποτε μας έδιναν λίγο κονιάκ και καμιά χουφτίτσα σταφίδες αλλά, τι να γίνει! «Περισσεύει από το λύκο να φάει η αλεπού»;
Κάπου-κάπου κατεβαίναμε και στο Εμίν-Αγά που είχε μεταβληθεί σε πρόχειρη πόλη, με πρόχειρα καταστήματα, δεξιά και αριστερά της oδoύ. Όλο αυτό το, διάστημα, στη γραμμή, βασιλεύει ησυχία και απ' τα δυο μέρη. Κάποτε όμως μας τρομάζουν οι άγριοι κρότοι των τηλεβόλων. Κάποτε μας φέρνουν και εφημερίδες και διαβάζουμε τα νέα.
Είναι η εποχή που στο Ουεστμίνστερ23 συνήλθε η Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη και όλοι περιμένουμε, με αγωνία, ειρήνη. Στις 5 Φεβρουαρίου ήλθε και ο πατέρας μου από το χωριό και με αντάμωσε, ύστερα από ολόκληρη Οδύσσεια. Έτσι τα περάσαμε, σχεδόν επί ένα μήνα, στο Κοπάνι. Ήδη παρατηρούνται κίνηση και προετοιμασίες όχι άσχετες με τη γενική επίθεση που μελετάει το επιτελείο του Διαδόχου.

6. Γενική Επίθεση-Πτώση των Ιωαννίνων

18 Φεβρουαρίου Δευτέρα Αυτή η ημέρα θα μου μείνει αλησμόνητη. Ήταν μόλις 6 το πρωί και ακούεται η απαίσια εκείνη φωνή:
«Κάτω τα αντίσκηνα».
Θεέ μου, τι κρύο ήταν εκείνο! Ποτέ δεν το δοκίμασα στη ζωή μου. Φαντάζεστε το μαρτύριο εκείνο: κάτω απ' αυτές τις περιστάσεις να ξεκουμπώσει κανείς αντίσκηνα παγωμένα και να βγάλει από κοκκαλιασμένο έδαφος πασάλους οι οποίοι είχαν σχεδόν φυτρώσει. Κλαίω σχεδόν από το κρύο. Αρχίζει η διανομή αλλά ποιος μπορεί να βγάλει τα χέρια από τις τσέπες του μανδύα; Πρόβλημα, πράγματι, αν έπρεπε να πεινάσεις ή να κρυώσεις. Τα τρόφιμα ήταν για 4 ημέρες. Τα πάντα είναι έτοιμα. Ξεκινάμε, ταλαντευόμενοι από τον παγερό βοριά που έπνεε με σφοδρότητα. Προχωρούμε προς τους Βαριάδες. Απ' εκεί, περνώντας απ' τη Βίγλα, φτάνουμε στους Τόσκες. Ο δρόμος, αν και είχε διορθωθεί απ' το μηχανικό, είναι δύσβατος και κατάλληλος μονάχα για κατσίκια. Απέναντι σ' ένα πετρώδες και άγονο βουνό κείται το χωριό Λίπα. Προχωρούμε στους πρόποδες του Τομάρου. Αυτή η πορεία, εξαιτίας του δυσπρόσιτου εδάφους και της απροσπέλαστης λάσπης, ήταν αληθινό μαρτύριο για τους μουλαράδες. Κάθε λίγο και τα μουλάρια μένουν χωσμένα στη λάσπη. Οι στρατιώτες έχουν καταντήσει αγνώριστοι από τη λάσπη. Το μεγαλύτερο μαρτύριο το υποστήκαμε όταν φτάσαμε σ' ένα λάκκο πριν απ' τα Τσαρίτσανα. Είναι παγωμένος και με το παραμικρό γλίστρημα τουμπηδόν βρίσκεσαι μέσα στις λάσπες. Το μηχανικό προσπαθεί να περιορίσει το κακό, αλλά στα χαμένα. Πολλά μουλάρια τα αφήσαμε εκεί. Με σωστή Οδύσσεια πέρασα απέναντι. Είχε νυχτώσει και τη νύχτα έπρεπε να περάσουμε στα Τσαρίτσανα, Προσπαθώ να χωθώ σε κανένα καλύβι, γιατί είναι χιόνι. Βρήκα, τελικά, ένα στο οποίο έμεναν δυο γα'ίδούρια είχαν την καλοσύνη να με φιλοξενήσουν στο ανάκτορό τους! Χαριτωμένη συντροφιά! Αφού άναψα φωτιά, ζεστάθηκα και στέγνωσα λιγάκι ξάπλωσα έπειτα πάνω στις καλαμιές. Ομολογώ ότι ποτέ, κατά τη διάρκεια της εκστρατείας, δεν κοιμήθηκα γλυκύτερα.

19 Φεβρουαρίου - Τρίτη Αφήνουμε νωρίς τα Τσαρίτσανα24 στα οποία κατά τη δημώδη μούσα «εκάθονταν Μπουλουμπασιάδες, όλο Μαργαριτιώτες κι αγνάντευαν τον πόλεμο πώς πολεμούν οι Σουλιώτες...». Προχωρούμε προς τα Γρατσανά, στα οποία φτάσαμε ύστερα από δυο ώρες. Η πορεία εξακολουθεί και, μετά δίωρο, φτάσαμε στους Μπαουσιούς, όπου ήταν το στρατηγείο του Μαλάμου. Εδώ μείναμε ως τις 6 το απόγευμα, οπότε ξεκινήσαμε για να επιχειρήσουμε το πρωί, την αιφνιδιαστική επίθεση κατά του Αγ. Νικολάου και της Τσούκας.
Ο Αγ. Νικόλαος και η Τσούκα είναι προς δυσμάς των Ιωαννίνων αν καταλαμβάνονταν αυτά, κάθε αντίσταση του Μπιζανίου γινόταν περιττή. Γι' αυτό και τα σημεία αυτά απέσπασαν την ιδιαίτερη προσοχή του επιτελείου. Η επίθεση είχε καταστρωθεί ως εξής:
Κατά τις 19 (Φεβρουαρίου) ολόκληρο το πυροβολικό έπρεπε να συγκεντρώσει τα πυρά του κατά του Μπιζανίου. ο στρατός θα κρατούσε τις θέσεις. Είχαν δε διατεθεί για το σκοπό αυτό 14 χιλ. οβίδες οι οποίες και εξακοντίστηκαν. Σκοπός ήταν οι Τούρκοι να έχουν στραμμένη την προσοχή τους στο Μπιζάνι και να ελαττώσουν τη φρουρά του Αγίου Νικολάου και της Τσούκας. Η μοίρα του στόλου πήρε διαταγή να βομβαρδίσει τους Αγίους Σαράντα, με πρόθεση να αποβιβαστεί, για να απασχολήσει τις δυνάμεις του Αλή-Ριζά, που είχε έλθει απ' το Μοναστήρι, και βρισκόταν στο Δελβινάκι και στα Δολιανά.
Νύχτα σκοτεινή. Καθένας μας κρατάει από ένα μπαστούνι για να μη σπάσει τα μούτρα του, επειδή το έδαφος είναι παγωμένο. Έχουμε φτάσει στα Πλέσια. Εκεί εγώ αρρώστησα εξαιτίας του ανυπόφορου ψύχους και μένω, ως αγγελιοφόρος, κοντά στον αντισυνταγματάρχη Απ. Ζέρβα. Ο λόχος μου και ο 12ος, στους οποίους έλαχε ο κλήρος της αιφνιδιαστικής επίθεσης, κατευθύνεται προς τον Αγ. Νικόλαο δυο άλλοι λόχοι κατευθύνονται προς την Τσούκα.


20 Φεβρουαρίου - Τετάρτη Μόλις χάραξε ακούστηκαν οι πρώτοι κανονιοβολισμοί από τα δυο βουνά, όπου, πριν από καιρό, είχε τοποθετηθεί ουλαμός25 ορειβατικού πυροβολικού, άγνωστος, μέχρι τότε, στον εχθρό. Ο εχθρός, χωρίς να το περιμένει, μόλις αντιλήφθηκε τους δικούς μας, αντιστέκεται μεν σθεναρά, μπροστά όμως στην ακάθεκτη ορμή των δικών μας, αναγκάζεται, τελικά, να υποχωρήσει.
Στις 8 το πρωί η Τσούκα, ο ʼγιος Νικόλαος και η Μανωλιάσα εξέπνευσαν όλα τα πυροβόλα ήταν στη διάθεση των δικών μας επίσης είχαν συλληφθεί και μερικοί αιχμάλωτοι. Κατά τις 12 το μεσημέρι ανέρχεται στην κορυφογραμμή και το κύριο σώμα μαζί του ήμουν κι εγώ. Από εδώ φαίνονται πανοραμικά όλα, εκτός των Ιωαννίνων που καλύπτονταν από τους λόφους της Δουρούτης,26 και Σαδοβί τσας27
Στην πεδιάδα φαίνονται οι εχθρικοί καταυλισμοί στο δρόμο παρατηρείται μεγάλη κίνηση. Εναντίον τους βάλλει το πυροβολικό μας με επιτυχία και τους διασκορπίζει προς το Μπιζάνι και τα Γιάννινα. Κάτω στη Δουρούτη διεξάγεται μάχη από το 1ο Σύνταγμα που κατέλαβε την Τσούκα. Γύρω στη 1 το μεσημέρι κατεβήκαμε στην Κοσμηρά. Το Μπιζάνι εκβάλλει τους τελευταίους επιθανάτιους ρόγχους.28


8. 21 Φεβρουαρίου – Πέμπτη


θριαμβευτική είσοδος στα Γιάννινα. Τη νύχτα της 20ης προς την 21η Φεβρουαρίου ο διοικητής του 7ου Συντάγματος Ζέρβας, κατέστρωσε το σχέδιο επιθέσεως, κατά τις 7 το πρωί, εναντίον Δουρούτης και Σαδοβίτσας. Τις διαταγές επρόκειτο να μεταδώσω εγώ, ως αγγελιοφόρος του τάγματος Καλυδοπούλου.
Νύχτα απαίσια, έδαφος άγνωστο. Σκέφτομαι ότι σ' αυτό το μέρος την προηγούμενη ημέρα είχε διεξαχθεί πεισματώδης μάχη αναγκάζομαι έτσι να κρατώ, το όπλο γεμισμένο και με εφ' όπλου λόγχη. Σωστή Οδύσσεια, μέχρις ότου βρω τον Καλυδόπουλο. κινδύνευσα, παρ' ολίγο, να πέσω στα χέρια του εχθρού.
Τι ευτύχημα όμως!
Ο Εσάτ πασάς, μόλις κατανόησε τη δύσκολη θέση στην οποία περιήλθε, είχε παραδώσει, άνευ όρων, την πόλη, μαζί με τη φρουρά που ανερχόταν σε 30 χιλιάδες, όχι ανθρώπων, αλλά σκελετών. Το πρωτόκολλο υπέγραψε στο Εμίν-Αγά, κατά τις 11 το βράδυ της 20ης προς την 21η Φεβρουαρίου.
Έτσι, εμείς προχωρούμε προς τη Σαδοβίτσα, όπου μας έγινε πρωτοφανής υποδοχή και φιλοξενία εκ μέρους των κατοίκων. Στη Σαδοβίτσα μείναμε μέχρι Σαδοβίτσα (Μάρμαρα). το μεσημέρι, οπότε, με διαταγή του Διαδόχου, αναχωρούμε για τα Γιάννινα, για να υψώσουμε τη σημαία και να αναλάβουμε τη φρουρά. Διά μέσου των χωριών Σταυράκι και Νεοχώρι μπαίνουμε στα Γιάννινα. Η υποδοχή αποθεωτική. Ζητωκραυγές ουρανομήκεις. Πετούν φέσια στον αέρα και τα ποδοπατούν εκδικητικά. Ύστερα από δουλεία πέντε αιώνων η Ήπειρος ανέπνεε πλέον ελεύθερο αέρα. Στο Φρούριο, στο Διοικητήριο και σε όλα τα δημόσια καταστήματα, κυματίζει περήφανη η γαλανόλευκη. Εγκαταστάθηκε Φρουραρχείο με φρούραρχο το Ζέρβα και υποφρούραρχο το λοχαγό Πραντούνα. αποσπάστηκαν περιπολίες σε όλες τις ύποπτες συνοικίες. υπήρξε πρόνοια για κάθε ενδεχόμενο, γιατί ακόμα οι πολίτες δεν είχαν εξοπλιστεί, ούτε ο στρατός.
Τη νύχτα φιλοξενήθηκα στο φίλο μου Λέοντα Βοίλα. Μόλις ξημέρωσε όλοι οι φαντάροι είχαν επιδοθεί στο πλιάτσικο και στο γλέντι. Ψωμί δεν υπάρχει πουθενά. Μονάχα μια ελεεινή μπομπότα που την πουλούσαν 2 δρχ. την οκά. Κρασί όμως υπήρχε άφθονο. Η επιμελητεία έχει αναλάβει τον επισιτισμό των κατοίκων, μεταφέροντας αδιάκοπα άλευρα και πετρέλαιο, γιατί ολόκληρη η πόλη βυθιζόταν, κατά τη νύχτα, στο επίφοβο σκοτάδι. Αυτό προσπαθούν να το αντιμετωπίσουν με σπερματσέτα.29
Ένας τενεκές πετρέλαιο κόστιζε 20 φράγκα, ένα σπερματσέτο 20 λεπτά. ʼρχισαν ήδη να καταφτάνουν οι αιχμάλωτοι από την Καστρίτσα, το Μπιζάνι και τα άλλα αμυντικά σημεία. πολλοί κατόρθωσαν να διαφύγουν προς τη Βόρειο Ήπειρο, την καταδίωξή τους ανέλαβε η 8η Μεραρχία υπό τον Ματθαιόπουλο. Αυτοί δεν είναι πλέον άνθρωποι. είναι σκελετοί. Η πείνα τους έκανε εντελώς πτώματα. Με λαχτάρα και οίκτο φωνάζουν:
- « Εκμέκ....... εκμέκ».30
Για το παραμικρό τεμάχιο μουχλιασμένης γαλέτας αδειάζουν ολόκληρο το βαλάντιό τους. δίνουν τα ρούχα, τα παπούτσια, καθετί τιμαλφές και πολύτιμο πλιάτσικο που έχουν. Καθημερινά ξημέρωναν 150-200 πεθαμένοι από την πείνα μέσα στον Κισλά (=στρατώνα).

Στις 22 Φεβρουαρίου –αν δεν απατώμαι, γιατί η χαρά και το γλέντι δεν με άφησαν να συνεχίσω το ημερολόγιό μου- εισήλθε θριαμβευτικά, επί κεφαλής του στρατού, υπό τις επευφημίες του Ηπειρωτικού λαού, και ο Διάδοχος, καταλύσας στην οικία του Σακελλαρίου. Οι στρατιώτες κάνουν ωραίες βαρκαρόλες στη λίμνη και κυνηγούν φαλαρίδες.31
Ομαδικά μεταβαίνουν στο μαγευτικό Νησί και την ονομαστή Ντραμπάντοβα.32 Τις αποκριές τις πέρασα στο Στρούνι, στο Ν. Σιαφάκα, με τον πατέρα μου και τον αδελφό μου Βασίλη. Ήμουν αγγελιοφόρος στο Φρουραρχείο και περνούσα πολύ ωραία. Ξαφνικά όμως η Μεραρχία μου παίρνει διαταγή να αναχωρήσει για το Αργυρόκαστρο. όλα τα όνειρά μας διαλύονται.


1. Η παραμονή του στρατού σε στεγασμένους χώρους, κατά τη διάρκεια εκστρατείας.
2. Χωριό του νομού Ιωαννίνων που ανήκει, σήμερα στο Δήμο Αγίου Δημητρίου.
3. Στενή διάβαση ανάμεσα σε δυο βουνά ή δύσβατους τόπους.
4. Γνωστό Χάνι στην αμαξιτή οδό της κοιλάδος του Λούρου, όπου εγκαταστάθηκε, κατά την πολύμηνη πολιορκία των Ιωαννίνων το Ελληνικό Γενικό Στρατηγείο.
5. Υπηρεσία για τον ανεφοδιασμό και τη συντήρηση του στρατεύματος.
6. Μονάδα ανεφοδιασμού σε πυρομαχικά.
7. Όχημα που μεταφέρει πολεμοφόδια.
8. Φασαρία, σαματάς.
9. Γεύμα πλούσιο.
10. Κωνσταντίνος
11. Γονατιστά, σταυροπόδι.
12.Θηρεκήσιο ή Θεριακίσιο: χωριό της Ηπείρου, που βρίσκεται σε κοιλάδα, στους πρόποδες της Μανωλιάσας.
13. Στενός και δύσκολος, βατός μόνο σε ημίονους (μουλάρια).
14. Ό, τι απεύχεται κάποιος, δυστύχημα, θάνατος.
15. Διαφορετική ονομασία του βουνού Ολύτσικα.
16. Τους Χουλιαράδες.
17. Κοπάνη ή Κοπάνοι: χωριό του νομού Ιωαννίνων στους πρόποδες της Ολύτσικας.
18. Ιστορική περιοχή της Ηπείρου, στις δυτικές πλαγιές των ομώνυμων βουνών. Οι αγώνες των Σουλιωτών εναντίον του Αλή Πασά, η θυσία τους στο Κούγκι και στο Ζάλογγο ανέδειξαν το Σούλι σε πραγματικό Κάστρο της Λευτεριάς.
19. Ποτάμι της Ηπείρου, πηγάζει από την Παραμυθιά και συμβάλλει με τον Αχέροντα.
20. Ποτάμι της Ηπείρου' πηγάζει από τα βουνά του Σουλίου- η κύρια πηγή του βρίσκεται κοντά στο χωριό Γλυκύ και εξέρχεται από σπήλαιο, Κατά την παράδοση μέσα στο σπήλαιο ζούσε δράκοντας που μόλυνε το νερό το δράκοντα, κατά την ίδια παράδοση, σκότωσε ο ʼγιος Δονάτος.
21. Ήρωας του Σουλίου, απ' τους πιο αγνούς αρχηγούς της Ελληνικής Επανάστασης.
22. Βλέπε εισαγωγή
23. Από τα πλουσιότερα και μεγαλοπρεπέστερα κέντρα του Λονδίνου, όπου βρίσκονται τα σπουδαιότερα κτίρια (αββαείο, καθεδρικός ναός, τα μέγαρα του Ουεστμίνστερ, τα ανάκτορα του Μπάκιγχαμ, κ.λ.π,).
24. Τσαρίτσανα ή Τσερίτσιανα: Χωριό της επαρχίας Δωδώνης, του νομού Ιωαννίνων.
25.Δυο στοιχεία πυροβολαρχίας,
26.Τοποθεσία έξω απ' τα Γιάννινα, όπου η Μονή Δουρούτης. Στην περιοχή αυτή βρίσκεται σήμερα το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
27.Παλαιότερη ονομασία του χωριού Μάρμαρα. Βρίσκεται σε περίοπτη θέση, κοντά στα Γιάννινα.
28. Χαρακτηριστική δύσκολη αναπνοή ανθρώπου που ψυχορραγεί.
29. Κερί από στερεό και συμπαγές λίπος
30. Ψωμί
31.Πτηνό που ζει στα έλη.
32.Περιοχή και πηγή, απέναντι απ' το Νησί, στα Γιάννινα η λέξη σημαίνει καλό νερό.