14/07/2008
Παιδεία και Ευπαιία

Σύνδεσμος Αποφοίτων Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων

© Δήμος Ιωαννιτών

Παιδεία και ευποιϊα υπήρξαν, από παλιά, τα δυο βασικά ιδανικά της Ηπειρωτικής ψυχής, παραδόσεις λαμπρές που σφυρηλατήθηκαν και διατηρήθηκαν ισχυρές μες στους αιώνες.

Ευεργέτες και Δάσκαλοι του Γένους προχώρησαν μαζί στην Ήπειρο. Οι πρώτοι άνοιξαν τους κρουνούς του χρήματος, οι δεύτεροι άνοιξαν τους κρουνούς του πνεύματος' και οι δυο μαζί θεμελίωσαν το λαμπρό οικοδόμημα της Παιδείας. Δημιούργησαν μια μεγάλη πνευματική και ανανεωτική κίνηση, προάγγελο της νεοελληνικής μας αναγέννησης. Έτσι, όταν το Έθνος ολόκληρο, κάτω απ' τη σκληρή σκλαβιά, είχε στερηθεί το μεγάλο εκείνο αγαθό της παιδείας, πρώτη η άγονη και «δυσχείμερη» τούτη χώρα, η Ήπειρος, και ιδιαίτερα τα Γιάννινα, με τα σχολεία και με τους δασκάλους τους, άσκησαν ευεργετική επίδραση πάνω στην πνευματική και εθνική ζωή του υπόδουλου Ελληνισμού.

Ηπειρώτες έμποροι και λόγιοι, κυνηγημένοι απ' τη μπόρα του κατακτητή, αφομοίωναν γρήγορα και αποτελεσματικά, τις προοδευτικές ευρωπαϊκές πνοές και καθώς τις μετέφεραν στην Ήπειρο, σταμάτησαν τα ποικίλα αναχρονιστικά ρεύματα, και έθεσαν για την εδραίωση μιας παιδείας, με βάση τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Εδώ, σε τούτο το χώρο, αντιπαρατέθηκαν, για πρώτη φορά, η σχολαστική παράδοση με τη νεότερη διδασκαλία, η καλλιέργεια των Φυσικών επιστημών με την καθυστερημένη συντηρητικότητα.

Εδώ ο ελληνικός μεσαίωνας έδωκε την κρίσιμη μάχη με το νεότερο πνεύμα και νικήθηκε. Εδώ έγινε μια πραγματική εκπαιδευτική και γλωσσική επανάσταση.

Εκείνο που έκανε να ξεχωρίζει η Ήπειρος, και ιδιαίτερα τα ~ Γιάννινα, στη συνείδηση του Έθνους είναι τα σχολεία της: Αυτά διέφεραν ριζικά από τα υπόλοιπα σχολεία. Εδώ οι μαθητές δε διδάσκονταν απλώς λίγα κολυβογράμματα. Εδώ η έδρα των δασκάλων ήταν βήμα εθνικού φρονηματισμού. Τα σχολεία ήταν φυτώρια απ' τα οποία εξέρχονταν άνθρωποι μορφωμένοι που μεταλαμπάδευαν τα φώτα της παιδείας και στα υπόλοιπα μέρη. Η φήμη των σχολείων και των δασκάλων των Ιωαννίνων ξεπέρασε τα τοπικά όρια. Χαρακτηριστική η εικόνα που μας δίνει ο Πουκεβίλ:

«Τα Γιάννινα -γράφει- φημίζονται για τη σιωπηλή καλλιέργεια των γραμμάτων τα οποία είχαν εκδιωχθεί απ' τον τόπο που ήταν η φωλιά και το ιερό τους».

Η δράση των σχολείων στα Γιάννινα αρχίζει ουσιαστικά απ' το - δέκατο τρίτο αιώνα, δηλαδή πριν απ' την τουρκική κατάκτηση. Την πρωτοπορία, στον τομέα αυτό, είχε το Νησί των Ιωαννίνων.
Εδώ αναπτύχθηκε ένας θρησκευτικός βίος ζωηρός που είχε σαν προέκταση την καλλιέργεια της Ελληνικής Παιδείας.
Πρώτη Σχολή που ιδρύθηκε και λειτούργησε στο Νησί είναι η Σχολή Φιλανθρωπινών.

Ιδρύθηκε, το 1292, από το Μιχαήλ Φιλανθρωπινό που φέρεται και ως πρώτος δάσκαλος της Σχολής. Η Σχολή λειτούργησε μέχρι τα μέσα του 180υ αιώνα, οπότε και έχασε την αίγλη της εξαιτίας της δράσης που ανέπτυξαν τα σχολεία στα Γιάννινα. Μαζί με τη θρησκευτική μόρφωση οι μαθητές της Σχολής διδάσκονταν να συνδυάζουν την Ορθοδοξία με το αρχαίο ελληνικό πνεύμα. Αυτό το συμπεραίνουμε απ' τις τοιχογραφίες που σώζονται στο νάρθηκα του ναού της μονής, όπου παριστάνονται μορφές αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, ιστορικών και νομοθετών, όπως του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Σόλωνα, του Πλουτάρχου και του Θουκυδίδη.

Παρόμοιες σχολές που εξυπηρέτησαν, βασικά, εκκλησιαστικές ανάγκες, ήταν η Σχολή Στρατηγοπούλου- ή Ντίλιου που λειτούργησε στην ομώνυμη μονή, η Αβακούμειος Σχολή, στο μοναστήρι του Σωτήρος και η Σχολή Δεσποτών στο Κάστρο των Ιωαννίνων.
Μετά την επανάσταση του, Διονυσίου του Φιλόσοφου, οι Τούρκοι έλαβαν σκληρά μέτρα προς όλες τις κατευθύνσεις, ιδιαίτερα δε προς την κατεύθυνση της παιδείας. Όμως η φλόγα της παιδείας δεν έσβησε στα Γιάννινα. Η σχολική παράδοση συνεχίζεται, λίγες δεκαετίες αργότερα, και μάλιστα με πιο έντονο ρυθμό.

Στα 1648 ανοίγει επίσημα στα Γιάννινα η Σχολή του Επιφανίου. Αυτός ήταν έμπορος στη Βενετία. Εκεί έζησε όλο τον αναγεννητικό οργασμό της Ευρώπης και ίδρυσε στα Γιάννινα τη φερώνυμη Σχολή του, με την οποία απέβλεψε στην πνευματική καλλιέργεια της νεολαίας έξω απ' τη σχολαστική παράδοση. Έτσι, εκτός απ' τη Γραμματική και τα Σχολαστικά μαθήματα, διδάσκονται στη Σχολή η Φιλοσοφία και οι Φυσικές Επιστήμες. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και ο νεωτερισμός της Σχολής. Ανάμεσα στους δασκάλους της Σχολής ήταν και ο Μιχαήλ Μήτρος, ο κατόπιν Μητροπολίτης Αθηνών Μελέτιος, που έμεινε στην ιστορία ως Μελέτιος Γεωγράφος.
Στα 1676, ενώ η Σχολή Επιφανίου λειτουργούσε κανονικά, ιδρύθηκε στα Γιάννινα η Σχολή Γκιούμα, απ' το Γιαννιώτη έμπορο στη Βενετία Εμμανουήλ Γκιούμα. Η Σχολή αυτή ονομάστηκε «Πρώτη Σχολή των Ιωαννίνων» απ' τα μεγάλα εισοδήματα που άφησε για τη λειτουργία της ο Γκιούμας. Σ' αυτή τη Σχολή δίδαξαν ο Βησσαρίων Μακρής, ο Γεώργιος Σουγδουρής και ο Μεθόδιος Ανθρακίτης, άνθρωποι με λαμπρές σπουδές και διαποτισμένοι με το σύγχρονο ευρωπαϊκό πνεύμα. Έτσι εύλογα προκάλεσαν την αντίδραση εκείνων που αντιμάχονταν με πείσμα κάθε αναγεννητική προσπάθεια και χτυπούσαν με φανατισμό τους νεωτεριστές και τους πραγματικά μορφωμένους ανθρώπους.

Η Σχολή Γκιούμα μετονομάστηκε αργότερα σε Μπαλαναία (1725-1820) απ' τους Μπαλάνους που, για πολλές δεκαετίες, ανέλαβαν τη διεύθυνση της Σχολής και άλλαξαν ριζικά τον προσανατολισμό της. Καταπολέμησαν με πάθος κάθε νεωτεριστική τάση που την ταύτιζαν με την αθεΐα. Την εθνική αγωγή την ταύτιζαν με την παράδοση. Επί εκατό χρόνια περίπου η παιδεία στα Γιάννινα βρισκόταν στα χέρια των Μπαλάνων. Αυτοί ήταν έξοχοι ελληνιστές και ζητούσαν την πνευματική ανάταση του Έθνους. Αντιτάχθηκαν όμως σε κάθε προσπάθεια εκσυγχρονισμού της Παιδείας και συγκρούστηκαν με διαπρεπείς δασκάλους της εποχής τους, όπως ήταν ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Αθανάσιος Ψαλίδας.

Σχολή αξιόλογη στα Γιάννινα αναδείχτηκε κατά τον 18οαιώνα, η Μαρουτσαία (1742). Ιδρυτές της ο Λάμπρος και ο Σίμων Μαρούτσης Γιαννιώτες έμποροι στη Βενετία. Αγόρασαν οικόπεδο στα Γιάννινα -εκεί που σήμερα βρίσκεται το ΚΤΕΛ Πρεβέζης- και έχτισαν κτίριο για να χρησιμεύσει «ως σχολείων των Ελλήνων Χριστιανών εις το διηνεκές». Πρώτο δάσκαλο της Σχολής διόρισαν τον Ευγένιο Βούλγαρη, άνθρωπο με πλατιά μόρφωση: μαθηματικό, Φυσικό, χημικό, ελληνιστή, φιλόσοφο. Κατηγορήθηκε όμως ως νεωτεριστής και άθεος από τους Μπαλάνους και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πόλη. Μετά την αναχώρησή του η Σχολή πέφτει στην αφάνεια. αντικαταστάθηκε αργότερα από μια άλλη Σχολή που αναδείχτηκε σημαντική στα Γιάννινα: αυτή ήταν η Καπλάνειος Σχολή.
Η Καπλάνειος (1805-1820) πήρε το όνομα από τον ιδρυτή της, το Ζώη Καπλάνη, που διατήρησε στα ξένα αλώβητη την αγάπη για την πατρίδα και εγκάρδιο το ζήλο να συστήσει στην πατρίδα του, τα Γιάννινα, «Σχολείο Ελληνικό και Επιστημονικό».

Πρώτος δάσκαλος της Καπλανείου Σχολής υπήρξε ο γνωστός λόγιος και μεγάλος πατριώτης, ο Αθανάσιος Ψαλίδας. Νέος ακόμα αναδεικνύεται κορυφαίος εκπρόσωπος του νεοελληνικού διαφωτισμού. Γίνεται ο Αρχιδιδάσκαλος των Ιωαννίνων. Διευθύνει τη Σχολή επί δέκα πέντε ολόκληρα χρόνια και την καθιστά πόλο έλξης σπουδαστών από όλα τα μέρη, το ανώτερο εκπαιδευτήριο του Ελλαδικού χώρου. Δυστυχώς όμως. η ευεργετική, για την Παιδεία, επίδραση της Σχολής σταματάει το 1820, με τα γεγονότα της αποστασίας του Αλή. Η Σχολή με την αξιόλογη βιβλιοθήκη και τα διδακτικά όργανα κάηκαν από τη μεγάλη φωτιά. Μετά το , 1828 λειτούργησε πάλι η Σχολή με το όνομα Καπλάνειος, αλλά ως δημοτικό σχολείο.

Απ' αυτή την εποχή όμως αρχίζει μια καινούρια περίοδος- στην πνευματική ζωή της πόλης των Ιωαννίνων και της Ηπείρου γενικότερα, με την ίδρυση της Ζωσιμαίας Σχολής απ' τους αδελφούς Ζωσιμάδες.


Ήχοι - Βίντεο
Δεν υπάρχουν αρχεία ήχου και βίντεο.

Άλλα Αρχεία
Δεν υπάρχουν αρχεία.